Viết

Xem thử tập Have A Sip này cũng oke nè:

Đời tôi có thể tóm tắt trong hai chữ HỌC và VIẾT. Hai việc đó liên quan mật thiết với nhau gần suốt đời, tôi VIẾT ĐỂ HỌC và HỌC ĐỂ VIẾT

Nguyễn Hiến Lê

Bài viết dưới đây là bản dịch của bài Writing Essays As A Way Of Learning. Bài viết này nói về việc tự học thông qua việc viết các bài "essay" (essay).

Tôi gặp khó khăn khi viết essay vì tôi cảm thấy mình không biết đủ sâu về bất kỳ chủ đề nào. Tôi không phải là chuyên gia trong lĩnh vực nào cả. Các dữ kiện cứ trôi tuột khỏi đầu tôi như nước đổ đầu vịt. Tôi nắm được khung ý tưởng chung, nhưng lại loay hoay khi phải diễn đạt những sắc thái tinh tế của chúng. Tôi dường như luôn cảm thấy bản thân kẻ “mạo danh” trí tuệ (intellectual impostor syndrome). Ý nghĩ trong đầu tôi nhảy cóc từ chuyện này sang chuyện khác, và tôi hầu như không nhớ nổi điều gì thực sự đáng kể về bất kỳ thứ gì nào.

Tôi thực sự bất mãn về cái học chưa đủ sâu của bản thân. Như thể tôi không nói được thứ ngôn ngữ mà với người khác dường như lại rất tự nhiên. Tôi nhìn mọi người xây dựng những lập luận phức tạp, những lời giải thích chặt chẽ, và tôi ngạc nhiên trước khả năng của họ trong việc bám theo một mạch suy nghĩ duy nhất, xếp chồng ý tưởng này lên ý tưởng khác để tạo thành một tổng thể vững chắc. Tâm trí của họ giống như những thư viện được sắp xếp gọn gàng, còn của tôi thì như một xấp giấy nhớ bị quạt thổi tung.

Hồi nhỏ, tôi nói rất nhanh, vội vã tuôn ra lời nói như thể sợ rằng nếu chậm lại thì suy nghĩ sẽ bay đi mất. “Con nói y hệt dì con,” bố mẹ tôi thường bảo vậy, nhắc đến một người họ hàng chẳng mấy ai coi trọng. Thật kỳ lạ khi sự xấu hổ có thể theo ta từ thời thơ ấu đến tận lúc trưởng thành. Ngay cả bây giờ, hai mươi năm sau, mỗi khi sự hứng khởi làm tốc độ nói của tôi tăng lên, cảm giác lồng ngực như thắt lại — một cảm giác khó tả về nỗi sợ rằng chẳng ai sẽ nghiêm túc lắng nghe tôi.

Joan Didion từng viết rằng bà không biết mình nghĩ gì cho đến khi viết nó ra. Với bà, viết không phải là chép lại những ý tưởng đã hoàn chỉnh sẵn, mà là cách để khám phá xem mình thực sự tin vào điều gì. Khi lần đầu đọc được điều này, tôi có cảm giác như đây là mảnh ghép còn thiếu để giải quyết vấn đề hiện tại. Có lẽ lối suy nghĩ rời rạc của tôi không hẳn là một khiếm khuyết cần khắc phục, mà là một cách xử lý thông tin đặc thù, chỉ là nó đòi hỏi một phương pháp khác. Có lẽ viết không chỉ là ghi lại những suy nghĩ, mà còn là tạo ra chúng.

Nên mình giả định là thực chất, việc viết không làm bạn suy nghĩ rõ ràng, mạch lạc (clear) hơn. Việc viết chỉ ép bạn phải trình bày suy nghĩ của mình, để chính bạn (hoặc người khác) có thể nhìn thấy lỗ hổng của nó thôi.

Sức nặng của lời nói đến từ đâu? Viết có giúp cải thiện suy nghĩ? - Akwaaba Tung

Từ “essay” bắt nguồn từ tiếng Pháp “essayer” — nghĩa là thử, là nỗ lực. Michel de Montaigne, người khai sinh ra thể loại này vào thế kỷ 16, không viết để khoe những gì ông biết, mà để tìm hiểu thêm về những điều khiến ông cảm thấy khó. Những bài essay của ông là các thí nghiệm để hiểu biết hơn, chứ không phải là màn trình diễn của tri thức. Điều này khiến tôi cảm thấy được an ủi. Bản chất của essay không đòi hỏi sự thông thạo tuyệt đối; mà lại là sự khơi gợi của trí tò mò. Nó không bắt buộc phải có kết luận dứt khoát; nó trân trọng chính quá trình suy nghĩ.

Viết một bài essay giống như bước vào một khu rừng tối mà không có bản đồ. Những bước đầu tiên luôn do dự. Bạn bắt đầu với một ý kiến "ngây ngô", một sự hiểu biết bề mặt vừa nảy ra trong đầu. Nhưng khi viết tiếp, có điều gì đó thay đổi. Bạn nhận ra mình thực sự biết rất ít. Khá là khó chịu khi nhận thức được rằng bản thân mình còn biết rất ít, nhưng đấy là điều cần thiết trong quá trình học.

Viết là một hình thức tư duy, một phương pháp học tập đòi hỏi nhiều hơn hẳn việc đọc thụ động. Khi tôi chỉ đọc về một chủ đề, thông tin cứ trôi qua mà không gặp lực cản. Tôi có thể gật gù, cảm thấy như mình hiểu hết mọi thứ. Nhưng khi tôi cố gắng viết về nó thì sao? Đó là lúc mọi lỗ hổng trong kiến thức của tôi hiện ra rõ ràng đến đau đớn. Viết không cho phép tôi trốn tránh khỏi những điều mình chưa biết.

Trong tâm lý học có một kiểu học tập gọi là “học thấu hiểu” (insight learning) — những khoảnh khắc “bật đèn” khi các mảnh ghép tưởng như rời rạc bỗng nhiên được kết nối lại. Khác với kiểu học tích lũy dần dần, loại học này diễn ra trong những khoảnh khắc "lóe sáng". Viết essay tạo ra điều kiện lý tưởng để những khoảnh khắc ấy xuất hiện. Sự tập trung kéo dài, cùng nỗ lực diễn đạt những gì bạn mới chỉ hiểu lơ mơ, dường như để chuẩn bị cho những cú đột phá trong tâm trí.

Khi bạn viết, bạn đang trình bày những suy nghĩ của chính bản thân của mình ra bên ngoài. Suy nghĩ của bạn, một khi đã nằm trên trang giấy, trở thành những đối tượng mà bạn có thể tương tác theo cách khác hẳn so với khi chúng chỉ nằm trong đầu. Bạn có thể sắp xếp chúng, nối kết chúng, chất vấn chúng. Quá trình này biến những mớ hỗn độn thành cấu trúc.

Khi viết essay, chúng ta xây dựng những mô hình tinh thần có khả năng ở lại lâu dài. Những kết nối được tạo ra giữa các ý tưởng trở thành những lối mòn trong tâm trí. Đó là lý do vì sao viết có thể giống như việc nhìn thấy một căn phòng dần dần sáng lên. Những gì từng mờ tối trở nên rõ ràng. Những gì tưởng như cô lập bắt đầu gắn kết với nhau.

Essay còn tạo ra một dạng “giãn nở thời gian” kỳ lạ. Trong đối thoại, chúng ta bị cuốn theo nhịp điệu xã hội. Còn viết thì cho phép tôi nấn ná vô thời hạn với một ý tưởng duy nhất, lật đi lật lại nó như khi nhặt được một hòn đá lạ trên bãi biển. Sự chậm lại này là điều cốt yếu cho việc học sâu. Nhà triết học giáo dục John Dewey đã hiểu điều đó khi ông viết về “tư duy phản tư” — quá trình chấp nhận ở lại với sự không chắc chắn thay vì vội vã đi đến kết luận sớm. essay chính là cách thể chế hóa sự “ở lại” đó. Chúng cho phép kiểu khám phá vòng vèo mà việc học thực sự đòi hỏi.

Tôi bắt đầu nghĩ rằng viết essay có lẽ là công cụ học tập giá trị nhất, đặc biệt với những người như tôi — những người chật vật với các cách học truyền thống. Essay không yêu cầu tôi phải biết sẵn hay gì cả, nó chỉ cần tôi suy nghĩ, cẩn trọng, tò mò, và trung thực về những gì mình hiểu và chưa hiểu, essay mở lối cho tôi khám phá những gì tôi đã biết, cũng như những gì tôi vẫn chưa biết.

Thông qua việc thực hành viết essay — nỗ lực đều đặn nhằm hiểu những suy nghĩ của mình trên trang giấy — tôi dần dần định hình lại mối quan hệ với chính tâm trí của bản thân. Những gì tôi từng xem là hạn chế (dễ phân tâm, rộng mà không sâu, chuyển chủ đề nhanh) có thể thực ra lại là điểm mạnh trong bối cảnh phù hợp.

Tôi dần học được cách cảm thấy thoải mái với sự vận hành của tâm trí mình. Không phải vì viết đã “sửa chữa” được sự rời rạc trong suy nghĩ của tôi, mà vì nó cho tôi một cách làm việc cùng nó. Một cách học tập phù hợp với những điểm mạnh và điểm yếu của riêng tôi, một cách tạo ra ý nghĩa từ những mảnh vụn rời rạc mà tôi đã gom góp được.

Cuối cùng, có lẽ đó chính là điều mà việc viết essay đang dạy tôi: cách để cảm thấy thoải mái trong chính tâm trí của bản thân, với tất cả những nét kỳ quặc (quirks) và giới hạn (limitations) của nó. Là một cách học phù hợp với tôi, có được những giá trị từ chính quá trình thử nghiệm đó, bất kể kết quả có như thế nào.