Skip to content

Xàm l về việc nghe Tiếng Nhật

(Viết tặng một kouhai đã hỏi mình về vấn đề này. Mình vẫn chưa viết xong hoàn toàn vì có nhiều chỗ mình muốn nghiên cứu thêm và hoàn thiện hơn, nhưng về cơ bản thì phương pháp cốt lõi vẫn như vậy)

Không ít người trên các hội nhóm hay diễn đàn Tiếng Nhật hỏi về vấn đề luyện nghe hay làm như thế nào để nghe tốt hơn, thì câu trả lời mình nghĩ là chỉ có một thôi, đó là: NGHE NHIỀU HƠN. Phần còn lại của bài viết sẽ giúp bạn hiểu sâu hơn về "Làm thế nào để nghe tốt hơn".

Tại sao việc nghe nhiều hơn lại có ích đến như vậy, ngay cả khi bạn không hiểu được toàn bộ những gì bạn đang nghe? Mình hơi lười viết câu trả lời nên bạn có thể đọc cái này (Nói chung là mình cần tìm hiểu thêm và viết giải thích đơn giản bằng Tiếng Việt sao cho dễ hiểu nên để sau, có thể hiểu cơ bản là: Listening regularly to a language helps you internalize it faster. The more you listen, the easier it becomes to recognize words, phrases, and patterns, directly improving your comprehension). Đồng thời, nghe là phương pháp tiếp nhận ngôn ngữ tự nhiên nhất của con người (trước khi ra đời chữ viết), vậy nên nếu bạn muốn nghe hiểu Tiếng Nhật tốt và có thể giao tiếp với người Nhật, thì bạn CHẮC CHẮN phải NGHE NHIỀU HƠN.

Vậy thì bạn nên thực sự nghe nhiều hơn như thế nào? Mình thử đi tìm câu hỏi trên các diễn dàn khác nhau thì nhìn chung, câu trả lời của mọi người phần lớn sẽ là:

listen to stuff just a bit harder than u can easily understand

repeat

Giải pháp để cải thiện khả năng nghe hiểu của bạn chỉ đơn giản là: Nghe chay thật nhiều (raw listening, không phụ đề Tiếng Việt hay Tiếng Nhật, bạn chỉ có nghe vậy thôi và cố gắng để hiểu nó) những nội dung mà bạn thấy dễ hiểu (nhưng không được quá dễ hay nội dung bạn hiểu toàn bộ - hay còn gọi là comprehensible input).

Trước hết, chúng ta sẽ tìm hiểu về Đầu vào dễ hiểu (Comprehensible Input).

một chút lý thuyết

Đầu vào dễ hiểu là cái gì?

Đầu vào dễ hiểu hay Comprehensible Input hoặc CI là phương pháp tiếp thu ngôn ngữ bằng cách nghe/đọc những nội dung mà bạn có thể hiểu được nhiều (Khoảng 80% trở lên chẳng hạn) dựa vào ngữ cảnh, hình ảnh (dù chưa biết hết từ vựng, bạn thậm chí còn có thể đoán nghĩa của từ vựng thông qua đó).
Việc nghe/xem những nội dung Tiếng Nhật mà bạn hiểu hết 100% không thực sự có ích lắm (Đại khái là không có thêm từ mới để học, não bộ không được thử thách này kia ấy :< để tìm hiểu thêm lý do sau) cũng như những nội dung quá khó (Gần như bạn không hiểu gì).

Nhưng với những người mới bắt đầu học Tiếng Nhật, mất gốc hay gì đó thì phần lớn những nội dung mọi người xem/nghe sẽ đều incomprehensible (không dễ hiểu). Vậy thì nên làm thế nào? Cứ nghe đi kể cả không hiểu (Để hiểu rõ hơn về câu trả lời này thì hãy xem Does Input Have to Be "Comprehensible"?). Tất nhiên, trong quá trình này bạn cũng sẽ phải học thêm từ vựng, ngữ pháp này kia, nhưng bạn sẽ học từ chính những gì bạn nghe/xem/đọc, vì khi từ vựng gắn với ngữ cảnh thì khả năng ghi nhớ của bạn sẽ cao hơn, rất nhiều, so với cách bạn học từ vựng theo chủ đề ở trong giáo trình.

Để tìm hiểu thêm về Lý thuyết đắc thụ ngoại ngữ (Input Hypothesis/Comprehensible Input), bạn có thể xem video này: S.Krashen - Học ngữ pháp phí thời gian, tiêu thụ nội dung thực tế để giỏi ngoại ngữ toàn diện

Hiểu qua về các kiểu nghe

Active listening (Nghe chủ động): Nghe và hoàn toàn tập trung vào nội dung, cố gắng hiểu nghĩa. Bạn dành riêng một khoảng thời gian chỉ để nghe (hoặc vừa xem vừa nghe). Mắt bạn nhìn màn hình, tai bắt âm thanh, tay có thể ghi chép hoặc tra từ điển. Đây là cách nghe tốt nhất.

Passive listening (Nghe thụ động): Bạn bật audio tiếng Nhật lên khi đang làm những việc không cần động não nhiều (rửa bát, lau nhà, đi bộ, tập gym, ngồi xe buýt). Lúc bạn tập trung nghe lúc không, nó cứ luân phiên như vậy, lúc tập trung nghe hiểu thì lại thành Active listening. Tai và não bạn liên tục "bật - tắt" (in and out) để bắt lấy câu chuyện.

Background listening (Nghe nền): Video/Audio đang phát là nội dung bạn hoàn toàn có đủ trình độ để hiểu, nhưng bạn đang bỏ lơ nó để tập trung 100% tâm trí vào việc khác (ví dụ: đang viết một email quan trọng bằng tiếng Anh/tiếng Việt). Cái này thì hiệu quả thấp. Tuy nhiên, vì bạn đã có thói quen cày cuốc tiếng Nhật trước đó, não bạn vẫn có một lực quán tính vô thức. Thỉnh thoảng, sẽ có vài từ vựng hoặc câu thoại đột ngột "bật" lên và bạn sẽ "bắt được" (Không biết nên tả như nào nhưng có những lúc cứ bật lên nghe rồi không quan tâm gì cả, lúc lơ đãng làm việc này thì lại bắt được từ vựng nào đó khi nghe kiểu này).

Với các nội dung mà bạn chưa có khả năng hiểu tốt thì:

  • nghe/xem chủ động: Bạn nghe một nội dung quá khó so với trình độ (gần như không hiểu gì), nhưng bạn vẫn cố gắng ngồi tập trung lắng nghe âm điệu của ngôn ngữ. Dù không hiểu nghĩa, não bạn vẫn học được cách nhận diện được âm thanh này kia của ngôn ngữ đó. Kiểu như xem Anime mà không hiểu mấy, cũng oke và có hiệu quả ở một mức nào đấy.
  • nghe thụ động: hiệu quả gần như bằng 0 nên đừng làm cái này.

Đừng nhầm giữa nghe kém với việc thiếu từ vựng.

people often mistake poor listening skills with poor vocab. you gotta know the words in order to understand them when you hear it

Dịch qua: Mọi người thường nhầm khả năng nghe kém với vốn từ vựng ít ỏi. Phải có từ vựng thì mới nghe hiểu được người ta nói gì.

Đừng chỉ nghe vậy thôi, nhớ học thêm từ vựng nữa. Còn học từ vựng thế nào thì học rồi ném thẻ vào Anki với ôn tập hàng ngày thôi (Sẽ viết một hướng dẫn chi tiết sau).

Tuy vậy, không phải là "cứ học nhiều từ vựng và ngữ pháp là tự khắc sẽ nghe tốt". Từ vựng và ngữ pháp chỉ là nguyên liệu, còn kỹ năng nghe là quá trình xử lý nguyên liệu đó trong thời gian thực (real-time, kiểu bạn phải nhận diện và xử lý "nguyên liệu" ngay trong quá trình bạn nghe người khác nói, cũng như chính bạn nói). Nhưng không thể phủ nhận vai trò của việc học từ vựng cũng như ngữ pháp, vì không có nguyên liệu thì làm sao mà nấu ăn được :>!

Bàn về nghe thuần/chay (raw listening)

Raw listening là phương pháp nghe "thuần" – tức là nghe tiếng Nhật hoàn toàn không có phụ đề (kể cả phụ đề tiếng Nhật lẫn tiếng Việt).

Trong trường hợp xem các kênh YouTube có sẵn phụ đề cứng (hard sub, kiểu nó hiện trên màn hình mà không tắt được), bạn có thể lấy một cuốn sách che phần chữ đó lại, chỉ mở ra xem khi bạn nghe thấy một từ hoàn toàn mới hay có từ bạn không hiểu mà muốn tra hay gì đó.

Việc nghe thuần giúp bạn có khả năng parsing (Bóc tách âm thanh): Khi bạn nghe thấy một từ bạn chưa từng học nhưng tai bạn vẫn có thể phân tách chính xác được từ đó gồm những chữ Kana nào (ví dụ nghe được chuỗi âm か-ん-ろ-く chẳng hạn). Bạn cũng có thể ghi lại từ mới vào sổ tay hay tra luôn trong từ điển.

Không phải là mình đang ép các bạn phải hoàn toàn "đừng dùng phụ đề nữa, chỉ cần tập trung vào việc nghe thôi". Bạn có thể sử dụng phụ đề để học các từ mà bạn chưa biết trong quá trình nghe, hay đọc lại để cải thiện khả năng đọc hiểu chẳng hạn. Tuy vậy, không thể phủ nhận tầm quan trọng của việc chỉ nghe thôi, không dùng phụ đề gì cả, vì khi đó tất cả những gì bạn cần làm là NGHE.

Nghe hiểu là một kĩ năng độc lập

one of the big things about listening is that when you hear something raw you dont have it all nicely written out for you to parse, you dont have the kanji there that you can look at, etc. listening comprehension is it's own skill just like reading comprehension that youll improve over time if you keep at it

Tyogin

Một trong những trở ngại lớn nhất khi luyện nghe tiếng Nhật chính là việc chúng ta quá phụ thuộc vào phụ đề. Khi nghe thuần và không phụ đề (raw listening), bạn sẽ chẳng có gì để đọc, học từ vựng, phân tích để hiểu .v.v . Nhiều người lầm tưởng rằng cứ tích lũy thật nhiều từ vựng và ngữ pháp là tự khắc sẽ nghe giỏi. Trên thực tế, nghe hiểu là một kỹ năng độc lập hoàn toàn so với đọc hiểu. Nếu đọc hiểu cho phép bạn làm chủ tốc độ để thong thả phân tích, thì nghe hiểu lại ép não bộ phải xử lý thông tin liên tục trong thời gian thực.

Do đó, cách duy nhất để nghe hiểu giỏi hơn là bạn phải NGHE KHÔNG PHỤ ĐỀ nhiều hơn. Bạn không thể giỏi nghe hiểu hơn bằng cách chăm chăm đi đọc sách hay bật phụ đề suốt ngày. Việc bạn chấp nhận được cảm giác mơ hồ, khó hiểu và tiếp tục kiên trì nghe hàng ngày là yếu tố then chốt để bạn có thể có được kĩ năng nghe hiểu tốt.

Hướng dẫn bắt đầu

Với những người mới hoàn toàn

Bạn hãy đọc Hướng dẫn tự học Tiếng Nhật với nếu có thể, thực hành Chương trình tự học Tiếng Nhật 30 ngày.

Gọi là biết biết (Từ biết chút chút cho đến N2/N1)

Chúng ta sẽ xem các kênh YouTube sử dụng phương pháp đầu vào dễ hiểu (comprehensible input) rồi dần dần mới chuyển qua xem nội dung Youtube mà người Nhật làm cho người Nhật. Không cần phải tạm dừng video để tra từ vựng mà tốt nhất là cứ tiếp tục nghe mà không dừng lại.

Theo mình, xem YouTube hay nghe Podcast Nhật là cách tốt nhất để giúp khả năng nghe hiểu của bạn trở nên tốt hơn. Thực sự không có đường tắt đâu :<, nên nghe chủ động nếu có thể, không thì hãy chuyển sang nghe thụ động. Nên hạn chế nghe nền (Hoặc chí ít, hãy nghe lại các nội dung mà bạn đã từng nghe hoặc nội dung mà bạn hiểu gần hết, >= 95% chẳng hạn)

Một số nội dung nghe mà mình gợi ý (Xếp theo thứ tự từ dễ đến khó theo cá nhân mình):

Dễ:

Tương đối:

Cũng khá tự tin

Nghe Podcast dành cho người Nhật luôn đi. Mấy cái Podcast của TBS (Ví dụ như là 真空ジェシカのラジオ父ちゃん chẳng hạn), 超リアルな行動心理学 - FERMONDO, シノブとナルミの毒舌アメリカンライフ .v.v. Nếu thích nghe về công nghệ chút thì có thể nghe "Rebuild - Tatsuhiko Miyagawa" cũng được.

Mình cực kì khuyến khích bạn nghe nhiều Podcast vì các cuộc hội thoại trong Podcast thường không phải là loại được lên kịch bản sẵn như là Anime, hay thậm chí là video Youtube chẳng hạn (cũng tùy loại).

Học thêm về Trọng âm (Pitch Accent)

Cũng có ý kiến nói về việc học thêm về Pitch Accent (Trọng âm trong Tiếng Nhật). Ý kiến này vừa đúng lại vừa không đúng.

Đúng ở chỗ:

  1. Bạn có thể dễ dàng phân biệt từ đồng âm (Ý là có Furigana giống nhau ấy). Ví dụ như 以上 hay là 異常 chẳng hạn
  2. Giúp bạn nhận diện ranh giới của từ: Người Nhật dựa vào quy tắc lên-xuống của cao độ để biết khi nào một từ kết thúc và một từ mới bắt đầu (Không biết lấy ví dụ gì cho cái này).

Không đúng ở chỗ:

  1. Ngữ cảnh gánh đến 90%: Trong giao tiếp thực tế, bạn sẽ không bao giờ nhầm "Đũa" (箸) với "Cây cầu" (橋) vì ngữ cảnh câu quá rõ ràng.
  2. Pitch Accent thay đổi theo vùng miền và biến âm: Cao độ chuẩn bạn học trong từ điển là giọng Tokyo. Nhưng khi người Nhật nói nhanh, hoặc khi từ đó đi kèm với trợ từ (が, に, を), hay khi họ nói giọng vùng Kansai... cao độ sẽ bị biến đổi hoàn toàn.

Tóm lại, biết về Pitch Accent sẽ giúp bạn nghe "bắt" từ sắc nét hơn một chút. Nhưng vũ khí tối thượng để cải thiện Listening Comprehension vẫn là Vốn từ vựng (Vocabulary) và Ngữ pháp (Grammar). Nếu bạn nghe không hiểu, 95% lý do là vì bạn không biết từ đó hoặc cấu trúc đó, chứ hiếm khi là vì sai pitch accent.

Một số vấn đề/lo lắng khác

Dân JLPT N2/N1 nhưng không hiểu người Nhật nói gì

Để đỡ phải đọc phần dưới thì câu trả lời đây: NGHE NHIỀU TIẾNG NHẬT TỰ NHIÊN HƠN ĐI.

Với những người học JLPT, kể cả khi bạn được N2/N1 rồi, nhưng nếu bạn chưa tiếp xúc nhiều với tiếng Nhật thực tế thì sẽ rất dễ bị ngợp khi nghe người Nhật nói ngoài đời.

Vì tốc độ nói thường nhanh hơn, cách nhấn nhá tự nhiên hơn, và nhiều khi còn có nối âm, nuốt âm hoặc dùng những cách diễn đạt không giống trong sách. Lúc đó, dù đã học khá nhiều từ vựng hay ngữ pháp, bạn vẫn có thể rơi vào tình trạng "không hiểu gì".

Đó cũng là lý do việc luyện nghe qua những video thực tế rất quan trọng (Bạn có thể tìm được cả đống video như vậy trên Youtube). Khi nghe nhiều những cách nói thật trong đúng bối cảnh đời sống, bạn sẽ dần quen tai hơn, hiểu được cách người Nhật dùng từ, lên xuống giọng và phản xạ trong giao tiếp hằng ngày.

Nghe mãi mà vẫn không hiểu?

Nghe tiếp đi, hoặc nếu khó quá thì nghe mấy cái dễ hơn đi. Một phần nữa, nhớ học thêm từ vựng nhé :< chỉ nghe vậy mà không học thì khá khó lên trình.

Có nên nghe lại nội dung Tiếng Nhật nào đó không?

Nếu bạn thích nghe thì cứ nghe lại thôi.

Nghe nhạc có giúp mình nghe Tiếng Nhật tốt hơn không?

KHÔNG. KHÔNG. KHÔNG. Nếu bạn ngồi phân tích lời bài hát ra thì có thể giúp bạn đọc hiểu Tiếng Nhật tốt hơn, nhưng đây là hướng dẫn nghe hiểu.

Nhạc tiếng Nhật (J-Pop, J-Rock) bị bẻ cong Pitch Accent hoàn toàn để khớp với giai điệu (melody) của bài hát, ca sĩ còn thường xuyên kéo dài hơi hoặc nuốt âm.

Tóm lại là

Nghe, nghe nữa, nghe mãi. Sẽ không có một cái mức nào là "mình không cần nghe nữa" vì càng nghe nhiều thì mình càng giỏi hơn.

(ghi chú: output cũng giúp củng cố input, đọc thêm You can get very far on pure input, but it will still require some amount of output practice to get to fluency)

Cảm ơn

Mình đọc rất nhiều các Thread trong kênh Discord của TMW, tra các phần trả lời của mọi người trên Reddit cũng như xem lại các video của Matt để viết bài này, cảm ơn mọi người rất nhiều. Mình cũng đã đọc các bài viết trên mạng nhưng gần như không có giá trị lắm.